نگاشته شده توسط: passionofanna | سپتامبر 20, 2011

سانسور بوروکراتیک: تأملی پیرامون ممیزی کتاب در ایران

بارها تلاش کرده ام خود را به جای آن ممیزی قرار دهم که ساطور به دست، کتابهایی را که با هزاران امید و آرزو روانه ی بررسی نظارتی شده اند، زیر و زبر می کند و گستاخانه درباره شان حکم می راند. این گستاخی و بی پروایی در حکم راندن پیرامون مقولات گونه گون، از ادبیات گرفته تا هنر، فلسفه، جامعه شناسی و تاریخ از کجا برمی آید؟ این پرسش از سالها پیش با من بوده است، به ویژه از زمانی که کتاب سراسر فاش گویی دکتر احمد رجب زاده را نشر کویر روانه ی بازار کرد. «ممیزی کتاب؛ پژوهشی در 1400 سند ممیزی کتاب در سال 1375». این عنوان عجیب، حاوی اسناد ممیزی کتاب در آخرین سال دولت هاشمی رفسنجانی بود، برشی کوتاه از تاریخ عجیب و پنهان مانده ی سانسور در ایران پس از انقلاب اسلامی. با این حال مطالعه همین کتاب به خوبی ما را به درون دنیای ذهنی ممیزان کتاب می برد. اما پرسش بر سر موجودیت نظام سانسور یا حتی ایدئولوژیک بودن آن نیست؛ مسأله ی مهم برای ما، نسبت میان ایدئولوژی جزمی و بوروکراسی است. مطالعه در رفتار ممیزان کتاب در چنین جوامعی، می تواند نشانگر این نکته باشد که چرا استبدادهای ایدئولوژیک به سرعت روی به بازسازی بوروکراتیک خویش می آورند، آنچنان که بی تضمین های بوروکراتیک، «راست نمایی» آن ایدئولوژی نمی تواند تحقق یابد. این نوشته در پی آن است که ببیند گستاخی موجود در رفتار ممیزان کتاب، ناشی از باور ایدئولوژیک آنهاست یا از بوروکراتیزه کردن آن ایدئولوژی ناشی می شود؟

می شود ابتدا به خود «ایدئولوژی» پرداخت. ایدئولوژی در نزد رهروانش امری ثابت و به یقین پذیرفتنی است، اما می شود ایدئولوژی را به مثابه موجودیتی منفک از رهروانش نیز دید. در چنین شرایطی ایدئولوژی دیگر آن مقوله ی اثباتی محتوم نیست، حتی مقوله ای سراسر مردود شده نیز نمی تواند باشد، بل هر آن چیزی است که به لحاظ روش شناختی از داوری خردمندانه می گریزد. این گریزناکی از داوری خردمندانه چیزی از راستی یا ناراستی ایدئولوژی با ما نمی گوید، و اینکه حتی چه ظرفیت های خردورزانه ای در آن ایدئولوژی امکان وقوع دارد. بنابراین راستی محتوم پنداشته ی ایدئولوژی در نزد رهروان آن نیز قابل اثبات نیست. پیروان و منادیان ایدئولوژی ها اغلب از درانداختن طرح روش شناختی تبیینی و تفسیری عاجز بوده اند و اغلب کوشیده اند تا به تعبیر ریمون بودون «احساس درستی یک امر را چنان احساس زیبایی و لذت» بنمایانند. این ناتوانی روش شناختی و در عین حال سماجت بر سر حائز روش بودن، خود از واهمه ی بنیادین ایدئولوژی ها پرده برمی دارد، اینکه فاش شود بایدها و نبایدهای آنان، چیزی جز احساسات مبهم و تعین نیافته نیست!
ممیز کتاب در یک نظام ایدئولوژیک به عنوان نخستین عنصر تدافعی در برابر اندیشه های دیگر، ناگزیر از ایفای چنین نقشی است. او راهی جز تخفیف، نفی و حتی تکفیر اندیشه های دیگر ندارد، اما از سویی نیز نمی تواند از وسوسه های روش شناختی ناکام مانده ی ایدئولوژی حاکم حذر کند. گرچه در استفاده از ساطور سانسور اندک تردیدی ندارد، اما حفظ مشروعیت صوری ایدئولوژی حاکم در روشمند بودن و خردورزانه رفتار کردن، عرصه را بر او تنگ می کند.
در چنین شرایطی است که نظام های استبدادی راهی جز دست یازیدن بر عناصر فشار بیرونی ندارند. آنها نمی توانند ممیز کتاب را تنها به عنوان «عامل و حامل ایدئولوژی مستقر در برابر اندیشه های دیگر» به حال خود رها کنند، چرا که ممیز کتاب در چنین شرایطی مواجه با تناقض های روش شناختی مستأصل خواهد ماند. این عنصر فشار بیرونی که منحصر به نظام های ایدئولوژیک مدرن است، تفویض وظایف ممیزه ی ایدئولوژیک به ساختار بوروکراتیکیِ پیچیده و درهم تنیده است. امر بوروکراتیک اغلب به عنوان امری با کیفیت ویژه ی فنی شناخته شده است، نوعی تخصص گرایی همراه با سلسله مراتب کارکردی؛ اما ممیزی کتاب یا دیگر پیشه های «مدافعِ ایدئولوژیِ حاکم» دارای این کیفیت ویژه ی فنی نیستند. برای استخدام ممیز کتاب نمی توان آزمون فنی مشخصی با مولفه های کمّی ترتیب داد و یا برمبنای روش شناسی معینی، حیطه ی وظایفش را مشخص نمود. اما با این حال، اگر بتوان ساطور سانسور را بر روی کرسی های نهادی بوروکراتیک با شمایل به ظاهر فنی و تخصصی گنجاند، آن گستاخی و بی پروایی لازم فراهم خواهد آمد. در چنین شرایطی است که ممیز کتاب دیگر خود را نه به عنوان «عامل ایدئولوژی مستقر»، بل به سان کارشناسی خواهد دید که به واسطه ی «صلاحیت فنی و علمی» حق ورود بی واهمه به جملگی متون و باورداشت ها را خواهد داشت. بدین ترتیب ساختار مدرن سانسور بر مبنای اعطای حق نظارت بوروکراتیک به مقوله ای غیرعلمی، غیرفنی و فاقد مبانی روش شناختی شکل می گیرد و چنان رفتار می کند که گویی تصمیماتش از ورای تأملات و مطالعات عمیقی برمی آید که ایدئولوژی موجود در اختیار او می گذارد، اما این چیزی جز سایه های بلند حاشا نیست، نظام سانسور در پناه سایه های بلند دیوانسالاری نهادی، ناتوانی روش شناختی و علمی خود را پنهان می دارد! 
شاید اشاره به یک نمونه ی ذکر شده در کار تحقیقی دکتر رجب زاده جالب باشد، گرچه پیشتر ذکر این نکته ضروری است که برگزیدن چند مورد از میان هزاران نمونه ی ذکر شده، تنها به قصد ارائه ی تصویری دقیق تر از آن چیزی است که در جای جای این نوشته از آن به «گستاخی» یاد کردیم:

ممیز در ذیل بررسی کتاب «استقرار شریعت در مذهب مسیح» اثر هگل که «غیرمجاز» شناخته، چنین عباراتی را نگاشته است:
– «هگل با کنار گذاشتن هرگونه استناد به شریعت، چیزی را بازیافته است که همانا استقلال فکر بشر در کشف اصول اخلاقی به معنای کانتی کلمه است»
– «دولت پیشنهاد می کند و فشار می آورد، مذهب می آموزد و قانع می کند و دولت قانون گذار است و مذهب فرمان دهنده»
– «این که دولت پای خود را از آموزش و پرورش جوانان کنار بکشد و این کار را به عهده کلیسا بگذارد بدبختی بزرگی است»
بررس از این فقرات، «تعارض دین و قدرت» را استنباط کرده و اظهار داشته: «در بسیاری از صفحات کتاب به صراحت، درباره تعارض دین و قدرت سخن های بسیاری آورده شده و توصیه به تفکیک این دو امر دارد»
سپس در خصوص مترجم اظهار داشته است: «باقر پرهام به عنوان روشنفکر اومانیست، این اثر را ترجمه نموده است» با این قضاوتها کتاب غیرمجاز اعلام شده است. (صفحه 411)

این گستاخی که نه تنها در قبال هگل بل درباره ی بسیاری از متفکرین شرق و غرب از ماکس وبر گرفته تا یونگ جریان داشته است، به باور من تنها از جنبه ی بوروکراتیک قضیه قابل فهم است. آن گونه ای که ممیز خود را از تناقض های روش شناختی و تأملات و نگرانی های شخصی وارهانیده و با متون ارائه شده به اداره ی سانسور (که در ساختار بوروکراتیک موجود «اداره ی کل چاپ و نشر» نامیده می شود) نه به عنوان متون متعارض با ایدئولوژی موجود، که بسان متونی که لاجرم باید به صورت «فله ای» بررسی شوند برخورد می کند. ممیز در این شرایط نه تنها کار ایدئولوژیک می کند، بل متون را به عنوان فرآورده های تولید بوروکراتیک، به سرعت و باشلختگی تمام روی خط مونتاژ می برد و مانند دستگاهی با شاکله ی فنی مشخص، ساطور خود را با سرعت N بار در دقیقه یا ساعت فرود می آورد. در چنین شرایطی عوارض و تلفات جانبی این دستگاه مونتاژ نیز چندان مورد محاسبه قرار نمی گیرند!
______________________________________________________________

برای اطلاع بیشتر درباره ی این کتاب، اینجا را بخوانید

Advertisements

Responses

  1. بسیار عالی. دقیقا به همین علت است که ارنست کاسیرر می گوید: ((مورخان تمدن بشری به ما می‌گویند که نوع بشر در مسیر تحول خود از دو مرحله گذشته است. انسان از «هومو ماگوس» (انسان افسون‌گر) آغاز شده، ولی از عصر افسون‌گری به عصر صناعت رسیده است. آن هومو ماگوس زمان گذشته و تمدن بدوی، به «هومو فابر» (انسان صنعت‌گر) مبدل شده است. اگر ما این تمایز تاریخی را بپذیریم، افسانه‌های سیاسی امروز ما امری واقعن تناقض‌آمیز به نظر می‌رسند؛ زیرا آن‌چه ما در این افسانه‌ها می‌بینیم، ترکیب دو فعالیت است که ترکیب‌ناپذیر می‌نمایند. سیاست‌مدار جدید ناچار شده است که دو نقش متفاوت و حتا ناسازگار را در خود جمع کند: باید در آن واحد هم هومو ماگوس باشد و هم هومو فابر. او کاهن یک دین جدید و کاملن غیرعقلانی است؛ اما وقتی که می‌خواهد به تبلیغ این دیانت و دفاع از آن بپردازد، این کار را از روی روش علمی انجام می‌دهد. هیچ چیزی را به دست تصادف نمی‌سپارد؛ هر گامی را از روی حساب و نقشه برمی‌دارد.))
    مقاله ای که این متن در آن ذکر شده را اینجا ببینید:
    http://radiokoocheh.com/article/118174

  2. سلام آنا!
    ممیزی و مجموعا فلسفه تشخیص مرزهای شایستگی برای انتشار نوشته ها مرثیه به بلندیه تاریخ نقد و انتقاد و اعمال تفکرات رادیکالی در این کشور دارد…
    اما روزی میرسد که نوشتن در چنین اوضاعی، افتخاری برای نویسندگان این دوران است…
    مدتیه که به دنبال پیدا کردن دوستاتی در فضای بیکران مجازی هستم که بشه به داشتنشون و به تعملاتشون افتخار کرد…
    مدتیه که در محیطی جدید شروع به نوشتن کردم…
    خوشحال میشم ، این پیام بابی باشه بر اون دوستی مجازی…
    اگه قابل دونستین به من خبر بدین آیا میتونیم این فتح باب رو داشته باشیم یانه؟ حالا لینک یا هرچی …!
    پایدار باشید!
    یا حق!

  3. hey buddy
    where are you
    its a long time we r waiting for your new posts!
    you r awsome!


پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

دسته‌ها

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: